การเปลี่ยนแปลงวิถีชีวิต เศรษฐกิจ และการเกษตรพี อาร์ โมเดล

การเปลี่ยนแปลงวิถีชีวิต เศรษฐฏิจ
และการเกษตรพี อาร์ โมเดล

        คำจำกัดความของคำว่า ‘ชุมชนชนบท’ ในสังคมไทยเปลี่ยนแปลงไปตามยุคสมัย ตลอดช่วงเวลากว่า 40 ปีนี้ (Sattayanurak, 2010) ในขณะที่ ‘ความเข้าใจ’ ของปุถุชนคนไทยในสังคมปัจจุบัน ยังคงมองภาพความเป็น ‘ชนบท’ ว่าเป็นพื้นที่ชายขอบ ไม่ทันการเปลี่ยนแปลง และคนในพื้นที่ก็พร้อมที่จะขายสิทธิหรือเสียงของตนให้รัฐ นายทุน หรือผู้มีอิทธิพลภายนอก เพื่อแลกกับผลประโยชน์ต่างๆ

 

        ซึ่งในความเป็นจริง ภาพเหล่านี้ใช้ไม่ได้อีกต่อไป

 

        ‘ชาวชนบท’ เหล่านี้มีการรวมตัวกัน มีการจัดระบบความสัมพันธ์ใหม่ จนมีพื้นที่ทางเศรษฐกิจ และการเมืองเพิ่มมากขึ้น ท่ามกลางกระแสโลกาภิวัตน์และทุนนิยมซึ่งเคลื่อนไหวอย่างรวดเร็ว ถึงแม้ว่าพวกเขายังคงตกอยู่ในสถานะ ‘ล่าง’ ในลำดับขั้นทางสังคมของประเทศไทย แต่สภาพการณ์ของคนเหล่านี้ ก็ไม่อาจกล่าวได้ว่าเป็นผู้ ‘ตามไม่ทันกระแส’ เฉกเช่นในอดีต

 

        ความเปลี่ยนแปลงนี้ สาเหตุเนื่องจากการเคลื่อนไหวอย่างไม่รู้เหน็ดเหนื่อยของ NGO หลายๆกลุ่มตลอดระยะเวลาหลายสิบปีที่ผ่านมา อีกส่วนหนึ่ง เป็นผลพวงของนโยบายรัฐ ในช่วงปี 2516 -2519 และเรื่อยมา ที่ยกให้ ‘ความเป็นไทยในชุมชนท้องถิ่น’ เป็นส่วนหนึ่งของวิถี ‘ความเป็นไทย’ กระแสหลัก ซึ่งผลักดันให้แวดวงวิชาการทำการศึกษา ค้นคว้า แสวงหาหนทางที่จะทนุบำรุงรักษาไว้ ซึ่ง ประเพณี วัฒนธรรม วิถีชีวิต ภายในชุมชนท้องถิ่นต่างๆ

 

        ในขณะเดียวกัน การแทรกซึมลงไปของนโยบายรัฐ และกระแสโลกาภิวัตน์ ก็ได้เปลี่ยนแปลงวิถีชีวิตของผู้คนในชุมชนท้องถิ่นเหล่านี้ไปอย่างไม่อาจหวนกลับ

วิถีชีวิตดั้งเดิม

        ภาพวิถีชีวิตเก่าๆของชีวิตในชุมชน ตามท้องถิ่นต่างๆ ตลอดหลายช่วงอายุคน ก่อนการเข้ามาของกระแสอิทธิพลภายนอกแตกต่างจากปัจจุบันมากมายนัก ในอดีต พื้นที่ต่างๆเคยมีหมู่บ้านเล็กๆ หรือชุมชนกลางป่ากลางเขา เข้าถึงยากลำบาก กระจายอยู่ทั่วไป ชุมชนเหล่านี้ต้องพึ่งพาความสามัคคีภายในครอบครัว หมู่บ้าน ในการเพาะปลูก เลี้ยงสัตว์ ล่าสัตว์ หรือเก็บของป่า ในการหาเลี้ยงชีพเพื่อความอยู่รอด และการแลกเปลี่ยนในชุมชนเป็นหลัก นานๆครั้งจึงจะเดินทางไกลเพื่อเข้าเมืองใหญ่ นำผลผลิตที่เหลือ ไปค้าขาย แลกเงินตราภายนอกมาเก็บสำรองไว้ (Thongyou, 2014)

 

        ลักษณะสังคมเหล่านี้เลือนหายไปพร้อมๆกับนโยบายรัฐในการกระตุ้นการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจ และการใหลเข้ามาของเงินทุน เทคโนโลยีใหม่ๆ และการเกษตรแนวใหม่ และสภาพการณ์ทางการเมืองอันเข้มข้น ที่ลบล้างวิถีชุมชนดั้งเดิมทิ้งไปกับอดีต ทรัพยากรณ์ธรรมชาติที่ล้นเหลือ วิถีชีวิตที่ไม่ต้องพึ่งพากระแสวัตถุปัจจัยภายนอก พ่ายให้กับกระแสการเปิดชุมชน รับการพัฒนาจากรัฐ

 

        พื้นที่ป่าไม้อันครั้งหนึ่งเคยกว้างไกล ถูกถางลงเพื่อเปิดพื้นที่เพาะปลูกพืชเศรษฐกิจเชิงเดี่ยว ความอุดมสมบูรณ์เขียวขจี ที่สั่งสมมานานตลอดหลายช่วงอายุคน ค่อยๆเหือดหายไปกับพืชแต่ละรุ่นที่เก็บเกี่ยวไปค้าขาย โดยมิได้คืนทรัพยากรณ์ใดๆสู่ผืนดิน และการเข้ามาของเทคโนโลยีการเกษตรเคมี ปุ๋ยสูตรต่างๆ ยา ซึ่งอ้างอิงกับราคาตลาดภายนอก อันมีคุณประโยชน์มหาศาลในช่วงแรก ก็ค่อยๆกลับกลายเป็นดาบสองคม ที่ไม่เพียงทำความเสื่อมโทรมให้กับธรรมชาติ หากยังสร้างการพึ่งพา จนกลายเป็นรายจ่ายสร้างหนี้สิน ในภายหลัง

 

        ยุคสมัยที่เปลี่ยนแปลงไป ไม่ได้ช่วยพัฒนาวิถีชีวิตความเป็นอยู่ให้ดีขึ้นอย่างแท้จริง หากสร้างการเปลี่ยนแปลง ในด้านทรัพยากรณ์ภายในชุมชน จากธรรมชาติที่อุดม จากแนวทางการเกษตรพึ่งพาตนเอง จากวัฒนธรรมและความสัมพันธ์แน่นแฟ้นในครอบครัวและชุมชน เปลี่ยนแปลงไปสู่การพึ่งพาเทคโนโลยีแทนธรรมชาติ การพึ่งพาตลาดภายนอกเพื่อการค้าผลผลิตและดำรงชีวิต และการส่งลูกหลานออกไปทำงานในเมืองใหญ่ เพื่อนำรายได้กลับมาจุลเจือครอบครัว

 

        นานวันเข้า การเปิดป่าก็มากขึ้นเรื่อยๆ เพราะขยายตัวตามความต้องการของตลาด และการเข้ามารุกล้ำที่ดินในชุมชนของรัฐ หรือเอกชนรายอื่น วิถีความเป็นอยู่ที่เคยพึ่งพาธรรมชาติ จึงกลายเป็นวิถีชีวิตที่พึ่งพาวัตถุ เทคโนโลยี สินทรัพย์ หนี้สิน และเงินตรา

 

        เกษตรกรในชุมชนท้องถิ่น ซึ่งเป็นเพียงผู้ผลิตสินค้าเกษตรรายย่อย ย่อมไม่มีอำนาจต่อรอง และตกอยู่ในสภาพที่ไม่มีทางเลือกในระบบตลาดใหญ่ ซึ่งต้องการสินค้าปริมาณมากในราคาถูก นอกจากนี้เกษตรกรยังต้องรับความเสี่ยงจากปัจจัยทางธรรมชาติ และปัจจัยด้านราคาของสารเคมีตั้งต้นต่างๆ

 

        ความยากจน จึงเป็นปัญหาเรื้อรังในวิถีชีวิตเกษตรกรส่วนใหญ่ในประเทศไทย ซึ่งเข้าไปถึงองค์ความรู้ที่ครบถ้วน และตกเป็นเหยื่อนโยบายการพัฒนารัฐ

ปัญหา

        ลักษณะธรรมชาติประการหนึ่งของประเทศในระบบเศรษฐกิจทุนนิยม คือ ผู้มีอำนาจ มีเงินตรา และความสัมพันธ์ มักจะเป็นผู้กุมผลประโยชน์ส่วนใหญ่ เกษตรกร ชาวบ้านในชุมชนต่างๆในประเทศไทย ซึ่งส่วนมาก ปราศจากสินทรัพย์ดังกล่าวข้างต้น จึงมักตกเป็นฝ่ายเสียเปรียบในระบบเศรษฐกิจนี้

 

       การค้าขายผลผลิตอายุสั้น ที่ไม่อาจเก็บรักษา จึงขึ้นอยู่กับการอ้างอิงตลาด และการกดราคาของพ่อค้าคนกลาง ขณะที่ทุกๆวันที่ผ่านไป ราคาวัตถุปัจจัยในการเพาะปลูกเกษตรเคมี กลับเพิ่มขึ้น พร้อมๆกับปริมาณและคุณภาพผลผลิตที่เสื่อมถอยลง เนื่องจากธรรมชาติในแปลงเกษตรเสื่อมโทรม

 

       วิกฤตหนี้สินเกษตรกร ในระบบธนาคารต่างๆจึงไม่อาจแก้ตก เพราะสินทรัพย์ที่ลงทุนไป ไม่อาจสร้างรายได้ตอบแทนที่คุ้มค่า

การแก้ไขปัญหาของรัฐ

        ความเสื่อมถอยของความเป็นอยู่ภายในชุมชน ย่อมส่งผลกระทบต่อวิถีชีวิต ประเพณี ทางสังคมในด้านต่างๆ ในด้านหนึ่ง รัฐไทยได้พยายามช่วยเหลือเกษตรกร ด้วยการประกันราคาสินค้าเกษตร หรือควบคุมราคาวัตถุดิบ หรือการปล่อยเงินกู้ระยะยาว ดอกเบี้ยต่ำ ให้เกษตรกร ในอีกด้านหนึ่ง รัฐได้ส่งเสริมงานด้านวิชาการ ในการศึกษา และอนุรักษ์วัฒนธรรมท้องถิ่นไว้ จนเกิดเป็นโรงเรียนชุมชน หรือพิพิฒภัณฑ์ท้องถิ่นตามหมู่บ้านในบริเวณตะเข็บชายแดนหลายแห่ง เพื่อดึงภูมิปัญญาท้องถิ่นกลับคืนมา ช่วยแก้ไขปัญหาความเลื่อมล้ำ และความเป็นอยู่ (Sattayanurak, 2010) แลได้กระจายงบประมาณลงสู่ท้องถิ่น จนเกิดเป็นกลุ่มอิทธิพล กลุ่มความสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจ-การเมือง ในระดับท้องถิ่นขึ้น

 

        แม้อำนาจต่อรองและผลประโยชน์ต่างๆ จะกระจายไม่ถึงชาวบ้านในชุมชนต่างๆอย่างแท้จริง แต่นโยบายเหล่านี้ ก็ได้จัดระบบความสัมพันธ์ภายในท้องถิ่นใหม่ ให้มีความแข็งแกร่ง เหมาะกับยุคสมัยใหม่ ความเกื้อกูลและการปฏิบัติเฉกเช่นช่วงก่อนการเปิดรับการพัฒนาหายไป แทนที่ด้วยความสัมพันธ์ในลักษณะการร่วมมือ (Cooperation) เพื่อการเข้าถึงทรัพยากรณ์ต่างๆ และข้อมูลข่าวสาร หรือเจรจาผลประโยชน์กับรัฐที่มากขึ้น

 

        ความซับซ้อนทางกฎหมาย ของกฎหมายที่ดินในประเทศไทย ทำให้ประเด็นความเลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจ การเข้าถึงเงินทุน หรือการรักษาวิถีความเป็นอยู่ดั้งเดิมในชุมชน ตามหมู่บ้านต่างๆซับซ้อนยิ่งขึ้นไป ทั้งประเด็นกรรมสิทธิที่ดิน การถือครองทับซ้อน การรุกที่ป่า การรุกที่ดินทำกินของหมู่บ้าน ซึ่งชาวบ้านตกเป็นจำเลยในหลายๆกรณี

ทางแก้ปัญหา

        กลุ่มพี อาร์ โมเดล มองว่าส่วนหนึ่งของรากฐานของปัญหาความเป็นอยู่ของเกษตรกร และชาวบ้านในชุมชนต่างๆ คือปัญหาด้านการเกษตร การเพาะปลูก การจัดการผลผลิต และการตลาด

 

        หนึ่งในนโยบายของภาครัฐในการแก้ปัญหาหนี้สินเกษตรกร คือการส่งเสริมการเกษตรอินทรีย์ ซึ่งได้รับการผลักดันอย่างแข็งขัน จนมีการจัดตั้งมาตราฐานอาหารปลอดภัยต่างๆขึ้น รวมถึง การจัดตั้ง สำนักงานมาตราฐานเกษตรอินทรีย์ (มกท.) เพื่อส่งเสริมการเกษตรอินทรีย์ ซึ่งเป็นผลผลิตมูลค่าสูง เป็นที่ต้องการในตลาด ทว่าในทางปฏิบัติ การส่งเสริมนี้เข้าไม่ถึงเกษตรกรยายย่อย ซึ่งเป็นหนึ่งในกลุ่มเป้าหมาย เนื่องจากขาดแนวทางที่เป็นรูปธรรมในการนำมาปฏิบัติ

 

        ข้อจำกัดทางด้านเทคนิค แหล่งที่เพาะปลูก แหล่งน้ำ ได้ทำให้เกษตรกรรายย่อยจำนวนมาก ซึ่งเป็นผู้รับเคราะห์จากระบบเกษตรเชิงเดี่ยวเพื่อการค้า เข้าไม่ถึงระบบเกษตรอินทรีย์ ในขณะที่นานาประเทศ ก็ตั้งข้อสงสัยเกี่ยวกับศักยภาพในการตรวจสอบคุณภาพและมาตราฐานของ มกท. เนื่องจากขาดหน่วยงานที่คอยควบคุมคุณภาพและฝึกสอนการผลิตสินค้าออแกนิคโดยเฉพาะ (Kasterine et al, 2006)

 

        นอกจากนี้ ความยากในทางปฏิบัติ และช่วงเวลาเปลี่ยนผ่านที่ยาวนานถึง 3 ปี กับการเข้าถึงตลาดที่จำกัดของเกษตรในท้องถิ่น ทำให้หลายๆรายล้มเลิกความคิดที่จะทำการเกษตรออแกนิคไป

 

        ปัญหาหนี้สิน คุณภาพผลผลิต จึงวนกลับมาที่เก่า

วิธีการของพี อาร์ โมเดล

        พี อาร์ โมเดล เป็นแนวทางการเกษตร ที่หวนกลับไปสู่วิถีการเกษตรดั้งเดิมของชาวบ้าน ก่อนการเข้ามาของวิธีการเกษตรเคมี อินทรีย์ หรือไฮโดรโปนิค โดยผสมผสานองค์ความรู้ยุคใหม่เข้าไปในวิธีการเดิมๆ เช่น การทำปุ๋ยหมัก ใช้ขี้วัว ผสมน้ำ อากาศ และแร่ธาตุหลัก NPK ตามแต่ที่เกษตรกรสังเกตเห็นว่าพืชขาดอะไร และต้องใช้อะไร เพื่อให้ได้ต้นและผลผลิต ที่สมบูรณ์ที่สุด

 

        พื้นฐานการเกษตรระบบพี อาร์ โมเดล คือการทำดินให้อุดมสมบูรณ์ เปี่ยมไปด้วย อุณหภูมิ ความชื้นที่พอเหมาะกับต้นไม้ การเติมแร่ธาตุที่พร่องไป เติมจุลินทรีย์ อันเป็นต้นกำเนิดสรรพชีวิตบนโลกนี้ ลงบนผืนดิน หลังจากนั้น ก็คือการสร้างระบบนิเวศน์จำลองด้วยการเพาะปลูกผสมผสาน (Polyculture) 5 ระดับ (สูง กลาง ต่ำ เรี่ยดิน กินหัว) เพื่ออาศัยการพึ่งพารักษาสมดุลกันของจุลินทรีย์ และแมลง โดยอาจจะจำเป็นต้องใช้ชีวภัณฑ์ที่เหมาะสมเข้าช่วย

       

        เป้าหมายหลักทางการเกษตรของพี อาร์ โมเดล ไม่ใช่การเกษตรเพื่อการค้า แต่เป็นการเกษตรเพื่อการดำรงชีพ หรือเพื่อการสร้างรายได้ประจำ อย่างสม่ำเสมอ การเกษตรระบบนี้ จะต้องใช้เวลาเฝ้าสังเกตลักษณะต้นไม้แต่ละต้นทุกวัน เช่น กิ่ง ก้าน  ใบ เป็นอย่างไร ลักษณะการจับตัวของหยดน้ำค้าง ลักษณะความหนาแน่นของเนื้อไม้ เป็นอย่างไร และวันนี้ต้องใส่ปุ๋ยอะไรเพิ่ม ซึ่งต่างกับการเกษตรระบบเคมี ที่จะมีรอบการใส่ปุ๋ย และต่างจากการเกษตรออแกนิคส่วนใหญ่ ซึ่งต้องพึ่งพาปุ๋ยคอกจำนวนมหาศาล ควบคู่กับการใช้ชีวภัณฑ์ หรือสารอื่นๆ ในมาตราฐานออแกนิคซึ่งแตกต่างกันไปในแต่ละประเทศ

 

        เกษตรกรในระบบการเกษตรตามแนวทาง พี อาร์ โมเดล จำเป็นต้องสังเกต และอยู่กับต้นไม้ทุกวันเพื่อเรียนรู้ไปกับมัน วิถีชีวิตจึงจะแตกต่างกับเกษตรกรในระบบอื่น ที่สามารถไป-กลับ ไร่ได้สัปดาห์ละครั้ง (สถาบันการเรียนรู้เพื่อปวงชน, การทำสวนลิ้นจี่ด้วยวิธีการ PRM, 2561) เกษตรกรจึงไม่มีเวลาว่าง ที่จะนำไปซื้อหาสินทรัพย์ ใช้จ่ายเงิน หรือกระทำการอันใดที่ไม่ก่อเกิดประโยชน์ เพราะยิ่งมีพืชมากชนิด รายได้ และอาหารที่ไว้รับประทานเองก็จะเพิ่มมากขึ้น ยกระดับฐานะความเป็นอยู่ เฉกเช่น กรณีตัวอย่าง ซึ่งถอดจากบทสัมภาษณ์ของ นายสำราญ วัชชิราะนกิจ ชาวบ้านป่ากลาง ที่ให้สัมภาษณ์ ณ ชาวสวนลิ้นจี่ หมุ่บ้าน สสอ. บ้านน้ำขว้าง หมู่ที่ 3 ต.ภูคา อ.ปัว จ.น่าน ระยะทาง 5 กม. (สถาบันการเรียนรู้เพื่อปวงชน, การทำสวนลิ้นจี่ด้วยวิธีการ PRM, 2561) ใจความสำคัญดังนี้

 

        “คำถาม: ข้อเปรียบเทียบก่อน – หลัง ทำ PR เป็นยังไง

        คำตอบ:

        สวนนี้ เดิมทีผมทำเคมีมา ผมไม่เคยได้เงินแสนเลย ได้แค่ 8-9 หมื่นตลอด ลองทำดูปีแรก จาก 8-9 หมื่น ได้มา 250,000 แล้วก็พอเอาไปให้ลูกค้าลองกินดู เขาบอกว่า ดี ไม่เหมือนที่อื่น เพื่อนเขาถามว่า ไม่เหมือนไง ก็ลิ้นจี่เหมือนกัน เขาว่า ไม่เหมือนจริงๆนะ ไม่เชื่อก็ลองดู เขามานิยมจริงๆตอนที่เขาได้มาลองชิมว่า มันอร่อยกว่า และปลอดภัย คือผมแบกหนี้อยู่ 4 แสนกว่า แล้วพอมารู้จัก PRMODEL ทำมาได้ปีที่ 3 ก็ปลอดหนี้หมด

        คำถาม: เป็นหนี้มาตั้งแต่กี่ปีครับ

        คำตอบ

        ผมกู้มาตั้งแต่ปี 2525 กู้มาลงทุน แต่ปรากฎว่า พอถึงเวลา ไม่มีขาย ขายไม่ได้เงิน ก็ติด ติดแล้วกู้ใหม่ ติดแล้วกู้ใหม่ กู้ ธกส จนเต็มเพดาน แล้วก็มากู้เงินหมู่บ้าน อย่างเช่น ออมทรัพย์เงินล้าน เต็มหมดพอดีปีนั้น ”

ผลกระทบจากการเกษตรแนวพี อาร์ โมเดล

        การเกษตรแนว พี อาร์ โมเดล เป็นวิธีการที่สามารถช่วยปลดหนี้ ยกระดับคุณภาพชีวิตความเป็นอยู่ให้ชาวบ้าน และเกษตรกร ตามชุมชนต่างๆได้ นอกจากนี้ ยังผลักดันให้เกิดการเปลี่ยนแปลงวิถีชีวิตของคนในครอบครัว และชุมชน ให้มีความแน่นแฟ้นกันมากขึ้น เนื่องจากต้องคอยช่วยเหลือซึ่งกันและกัน ในยามที่แรงงานภาคการเกษตรไม่พอ ยิ่งสวนใหญ่มาก ยิ่งต้องใช้แรงงานคุณภาพมากขึ้น ซึ่งจะส่งผลให้รายได้เพิ่มพูน อันสร้างแรงจูงใจ ให้คนงานในเมือง หันกลับมาที่การเกษตรที่บ้านตนเองมากขึ้น (สถาบันการเรียนรู้เพื่อปวงชน, เทคโนโลยีการเกษตรตามแนวทางPRM, 2561) พี อาร์ โมเดล จึงเป็นแนวทางแก้ปัญหา การขาดแคลนแรงงานภาคการเกษตรวิธีหนึ่ง นอกจากนี้ ยังลดปัญหาการอพยบเข้าเมืองของเกษตรกร และชาวบ้านในชุมชนต่างๆ ซึ่งจะช่วยลดระดับความรุนแรงของปัญหาความเลื่อมล้ำทางสังคม และคุณภาพชีวิตในประเทศไทยสืบไป

References

Kasterine, D., Vildozo, D., Panyakul, V., & Ellis, W. (2006). Strengthening the Export Capacity of Thailand’s Organic Agriculture. Geneva: Asia Trust Fund. Retrieved 8 3, 2018

Sattayanurak, D. (2010). Change in the Perception of “Thai Rural Society” and a New Model for Resource Management. Institute of Developing Economies, Japan External Trade Organization.

Thongyou, M. (2014). Rubber Cash Crop and Changes in Livelihoods Strategies in a Village in NorthEastern Thailand. Asian Social Science, 10(13), 239.

Vanwambeke, S. O., Somboon, P., & Lambin, E. F. (2007, Apr 13). Rural transformation and land use change in northern Thailand. Journal of Land Use Science, 2(1), 1 – 29. doi:10.1080/17474230601145943

สถาบันการเรียนรู้เพื่อปวงชน (Director). (2561). การทำสวนลิ้นจี่ด้วยวิธีการ PRM [Motion Picture]. Retrieved กรกฎาคม 25, 2561, from https://www.youtube.com/watch?v=drrypu69mFI

สถาบันการเรียนรู้เพื่อปวงชน (Director). (2561). เทคโนโลยีการเกษตรตามแนวทางPRM [Motion Picture]. ไทย. Retrieved สิงหาคม 2, 2561, from https://www.youtube.com/watch?v=5AL-BW2chws

Share this post

Share on facebook
Share on twitter
Share on pinterest